سرپرسى سايكس ( مترجم : سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى )

220

تاريخ ايران ( فارسى )

پاى مربع بوده است . مينويسند كه گنبد طلايى كه امروز مشاهده مىشود بعدها در بالاى گنبد اصلى كه هم‌اكنون در زير آن وجود دارد بنا شده است . تا مدت دويست سال در تعمير اين بنا اهمال شده تا آنكه در اوايل سدهء يازدهم سلطان محمود بر اثر خوابى كه ديد به فرماندار نيشابور فرمان داد تا بر وسعت مزار افزوده و ديوارى بدور آن بكشد . بطوريكه معلوم مىشود باز تا زمان سلطان سنجر توجهى در تعمير اين بناى مقدس نشد و مراقبتى از آن به عمل نيامده است ، چنان كه از يك كتيبه‌اى كه براى خود نكارنده رونوشت شده برميآيد كه اين پادشاه در سال 512 ه . ( 1118 ) دستور داد تا مزار را مرمت كنند . بعلاوه كتيبهء ديگرى بتاريخ سال 612 ه . ( 1215 ) مىرساند كه مغولها با طاق مقبره آسيبى نرساندند و خرابش نكردند هرچند كه آن را عرصهء غارت قرار دادند و بالنتيجه ميتوان اينرا تصديق نمود كه مزار اصلى همانست كه اكنون باقى است و اين يك حقيقتى است كه حائز اهميت مىباشد . بناى اصلى مزار با كاشى پوشيده شده بود و آثار آن در بعضى قسمت‌ها هنوز ديده مىشود . مسجد گوهرشاد در ميان بزرگترين بانيان خير اين معبد گوهرشاد زوجهء شاهرخ بوده است و ما اين مسجد مجلل موسوم بنام او را كه آن روى بهترين و برجسته‌ترين نمونهء معمارى مغول ساخته شده است در حقيقت از ديندارى و خداترسى او داريم . شكل بنا چهارگوشى است باشكوه و عالى كه بر فراز آن چهار طاق بزرگ قرار دارد . طاق قسمت جنوب غربى معروف بايوان مقصوره مىباشد و با يك گنبد آبى پوشيده شده و هم اينجا محل انجام وظايف مذهبى و نماز جماعت است . گراورى كه در كتاب مشاهده مىشود قسمت كاشىكارى و گچ‌كارى قشنگ و زيباى داخل ايوان يا رواق را نشان ميدهد و منبر وعظ و خطابه نيز در همين گراور ديده مىشود كه بنا بعقيدهء شيعه امام دوازدهم در روز داورى بر آن جلوس خواهد كرد . حقيقت اين است كه وقار و شكوه و دقت و ظرافت اين مربعى شكل باضافه تناسب كامل آن و كاشى كارى قشنگ و زيبا آن را از مجلل‌ترين و عالىترين مسجد آسياى مركزى قرار داده است . در قسمت جلوى ايوان مجلل و باشكوه كتيبه‌اى است با حروف بسيار درشت سفيد روى